Hans van Wijk

Hans van Wijk is van oorsprong een werktuigbouwkundig ingenieur maar al jaren werkzaam op het terrein van industriele automatisering en mechatronica. De laatste jaren werkzaam als Business Development manager bij een grote systeem integrator. Daar kijkt hij zowel naar de ontwikkelingen binnen de diverse marktsegmenten maar ook naar nieuwe technologieen die toegepast kunnen gaan worden. Hij verzorgt regelmatig presentaties en gastcolleges over diverse onderwerpen en zijn er een groot aantal artikelen van zijn hand gepubliceerd. Hij is alweer enige jaren de vice-voorzitter van de FEDA, de branchevereniging voor aandrijftechniek en automatiseren.

We hebben het al jaren over procesveiligheid. Over 'Safety Integrity Level' (SIL) als onderdeel van de internationale normen IEC 61508 en 61511. Over de noodzaak van risico-inventarisaties en -evaluaties, kortweg RIE’s. We hebben het over de machinerichtlijn, VCA-certificering en arbo-regels die de veiligheid van mensen en middelen moeten waarborgen. Je zou bijna denken dat er met al die wetten, regels en internationale richtlijnen niets meer fout kan gaan. En toen was er op 11 maart 2011 de aardbeving in Japan. Geen unicum; iedereen weet dat Japan wordt gevormd door een vulkanische eilandenboog die tot de seismisch meest actieve gebieden ter wereld behoort. Dus daar houd je bij het bouwen van huizen, kantoren, fabrieken en (kern)centrales rekening mee. De aardbeving van 11 maart jl. was min of meer voorspeld, maar desondanks richtte deze, inclusief de tsunami, zeer grote schade aan en vielen er vele duizenden slachtoffers. Wat iedereen naast de menselijke tragedie vol verbijstering via de media vernam, is wat er gebeurde met de kerncentrale Fukushima. Op het moment dat ik dit schrijf (21 maart) kwam er uit reactor 3 een nieuwe grijze rookwolk. De situatie was 10 dagen na de ramp nog steeds uitermate kritiek en dat gold ook voor het stralingsniveau. In de directe omgeving was dat al 1.000 keer zo hoog als van een röntgenapparaat, terwijl op vrijdag 18 maart een nieuw record van twintig millisieverts per uur werd bereikt. Een normaal stralingsniveau is slechts 3 millisieverts per jaar.

Hoe kon dit gebeuren? Waarom was die centrale hier niet tegen beveiligd? Als we dit analyseren, komen we tot een aantal inzichten. In de eerste plaats betreft dit een centrale uit 1971. Veertig jaar oud en dus gebouwd volgens technieken en inzichten van veertig jaar geleden. Daarnaast heeft men het risico van een tsunami in combinatie met stroomuitval blijkbaar zwaar onderschat, anders zou er allang een soort stormvloedkering rondom de centrale zijn gebouwd, of de noodgeneratoren naar een hoger niveau hebben verplaatst. Want het was niet de aardschok op zich die de centrale in gevaar heeft gebracht. Daartegen bleek de constructie bestand. Maar door de aardbeving was het gewone elektriciteitsnet beschadigd en moest er voor het aandrijven van de koelwaterpompen worden overgeschakeld op de noodstroominstallatie. Dat was aanvankelijk geen probleem, maar door de tsunami kwamen de generatoren in één klap onder water te staan, waardoor de noodstroomvoorziening al vrij snel volledig stopte. Koeling is voor een kerncentrale cruciaal. In de uren na het stilvallen van de koelwaterpompen volgde een serie ongelukken in verschillende reactoren. Hierbij was sprake van waterstofgasexplosies en dreigden kernsmeltingen (meltdowns). Zolang dit soort kapitaalintensieve installaties goed werkt en de systemen en machines naar behoren onderhouden kunnen worden, maakt men geen aanstalten om te vernieuwen. Ook Japan zit niet op nieuwe miljardeninvesteringen te wachten, alhoewel die nu op een wrede manier wel worden afgedwongen. Want ook de gevolgschade is enorm. Veel fabrieken in Japan vielen stil en dat betekende geen inkomsten en bovendien te verwachten claims, omdat overal ter wereld tekorten aan onderdelen ontstonden. Vooral computerproducenten hadden daar last van. Japan produceert ongeveer een vijfde van alle mondiaal gebruikte halfgeleiders. Ook automobielfabrieken in de VS kwamen in problemen, omdat de onderdelentoevoer uit Japan stokte. Daarnaast legt deze ramp wereldwijd een grote druk op atoomenergie. In Duitsland werden onmiddellijk centrales stop gezet om ze op veiligheid te onderzoeken. Ook daar staan nog een paar ‘oude beestjes’. In Borssele schijnt een Fukushima-ramp zich niet te kunnen voordoen. Maar het is echt niet alleen op dit niveau waar de gevaren loeren. Weet u nog de brand bij Chemie Pack in Moerdijk op 5 januari van dit jaar? Moerdijk is toen nipt aan een ramp ontsnapt. Een aantal (petro)chemische productiebedrijven heeft onmiddellijk onderzocht hoe het bij hen met de actuele veiligheid was gesteld. Bij een aantal bedrijven zijn toen extra beveiligingssystemen geplaatst en veiligheidsprocedures aangescherpt. Hoe tragisch ook, Moerdijk en vooral Fukushima drukten ons heel stevig met de neus op het feit dat veiligheid helaas geen absoluut begrip is. Het wordt tijd dat we dat ervan maken.