Frustratie is een bron van ongevallen in de industrie

Pilz organiseerde 1 november j.l. voor de tweede keer het seminar ‘Master of safety in 1 dag’. Een van de spreker was Jan Tournois, directeur van Pilz Nederland. In zijn lezing pleitte Tournois voor het betrekken van de psychologie bij het voorkomen van ongelukken. Volgens hem wordt er binnen de industrie te vaak uitsluitend naar de wettelijke kant van veiligheid gekeken en niet naar de menselijke kant. Process Control sprak met Tournois na het seminar.

Doen we het niet goed op het gebied van veiligheid? “Nou, Ondanks het feit dat er steeds meer wettelijke veiligheidsvoorschriften in de industrie komen, gaat het aantal ongevallen niet naar beneden. We zitten min of meer vast in één dimensie. Laat ik dat illustreren met een voorbeeld: een veiligheidskundige controleert vanuit zijn wettelijke achtergrond of een bedrijf de juiste maatregelen heeft getroffen. Die veiligheidskundige wordt weer gecontroleerd door iemand die dezelfde opleiding heeft genoten en die dus weer dezelfde normen hanteert. Eén dimensie dus. Einstein zei ooit: ‘Als je een probleem hebt laten ontstaan op een bepaald niveau, kun je dat niet binnen hetzelfde niveau oplossen.” We hebben nu met z’n allen een systeem bedacht waarin we steeds meer en steeds fijnmaziger wetten hebben, maar uiteindelijk resulteert dat niet in minder ongevallen. Integendeel: het aantal ongelukken neemt toe.”

Kan je daar een voorbeeld van geven?Stel, je hebt een robot op de werkvloer die door zijn bewegingen een risico kan opleveren voor de mens. Volgens de normen zou je dan om die robot een hekwerk plaatsen. De medewerker vindt echter dat hij of zij gehinderd wordt in het uitvoeren van het werk en ergert zich aan het feit dat het hek zonder overleg is neergezet. In de praktijk zie je dan bijvoorbeeld dat het hek eruit geschroefd wordt. Vervolgens geeft de veiligheidsman de medewerker vanuit zijn normdimensie op z’n falie. Hij heeft immers iets gedaan wat tegen de normen indruist. De medewerker is echter alleen maar gefrustreerd door de hindering van het hekwerk en het gebrek aan inspraak. Er is hem iets opgelegd, terwijl hij alleen maar zijn werk goed wil uitvoeren. Dat is de psychologische dimensie. Die inspraak is daarbij cruciaal. Ik zeg altijd: ‘opleggen leidt tot afkeer, uitleggen leidt tot inkeer’. Had de veiligheidskundige nu in overleg met de medewerker naar een veiligheidsmaatregel gekeken, iets wat nergens in de normen terugkomt, had de medewerker zijn gevoel voor autonomie behouden en was er niks aan de hand geweest.”

Maar de meeste ongevallen gebeuren toch door menselijke fouten en niet zozeer doordat artificieel intelligente robots een foute inschatting maken? “Dat zeg ik ook niet. De neiging tot het onderschatten van gevaren en het overschatten van menselijke capaciteiten komt nu juist tot uitdrukking op het moment dat die medewerker over dat hek klimt om even een dingetje te repareren. Dat is hetzelfde dat jij in je auto op een 80 kilometer weg 120 rijdt, omdat je denkt dat die snelheidsbeperking niet voor jou geldt. Zo gevaarlijk is die weg niet en bovendien kan jij veel beter sturen dan de gemiddelde automobilist. Onderschatten van de gevaren en overschatten van je eigen kunnen. Net als in die fabriek. Op het moment dat die medewerker over het hek is geklommen, valt feitelijk alle bescherming weg. Dat hek is feitelijk een dom en reactief systeem. Is de medewerker er eenmaal overheen geklommen, is er niets dat hem in de buurt van die robot detecteert. Had je een lichtscherm gebruikt, was die medewerker wél gedetecteerd. Dat is dus een preventief systeem.”

Een simpele oplossing zou dus kunnen zijn om die reactieve maatregelen te vervangen door preventieve maatregelen? “Maar in de veiligheidswereld wordt liever voor een hek dan voor een intelligente oplossing gekozen. Men denkt dat zo’n lichtscherm niet werkt, omdat het proces dan elke keer verstoord wordt als er iemand te dichtbij komt. Dat is natuurlijk onzin. Een operator zal nooit zijn eigen proces willen verstoren. Door simpelweg een paar lijnen op de grond te trekken, snapt iedereen al heel snel waar hij wel en niet kan lopen, maar behoudt de operator de autonomie om, als het nodig is, naar de robot toe te lopen om iets aan te passen of te repareren, zonder dat hij gevaar loopt. Het gevolg: een operator die niet gefrustreerd is en wel gemotiveerd is.”

Meer weten over wat wel werk en hoe de psychologie ingezet kan worden om ongelukken te voorkomen? Lees dan het uitgebreide interview met Jan Tournois in Process Control 7, 2018.